31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü Azərbaycan tarixində baş vermiş faciələrin dövlət səviyyəsində tanınması və tarixi yaddaşın bərpası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. 1998-ci il martın 26-da Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən imzalanmış fərmanla bu tarix rəsmi olaraq anım günü elan edilmiş və ilk dəfə olaraq 1918-ci ilin mart-aprel hadisələrinə siyasi-hüquqi qiymət verilmişdir. Uzun illər ərzində, xüsusilə sovet dövründə bu hadisələr ya gizlədilmiş, ya da təhrif olunmuş şəkildə təqdim edilmişdir. Müstəqillik dövründə isə tarixi faktların araşdırılması, arxiv materiallarının üzə çıxarılması və hadisələrin obyektiv şəkildə qiymətləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır.

Hər il 31 mart tarixində ölkə daxilində anım tədbirlərinin keçirilməsi ilə yanaşı, bu faciənin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində də ardıcıl iş aparılır. Bu proses yalnız dövlət qurumlarının deyil, həm də cəmiyyətin və xaricdə yaşayan azərbaycanlı icmalarının fəal iştirakını tələb edir. Tarixi həqiqətlərin real faktlar əsasında dünya ictimaiyyətinə təqdim olunması, uzun illər ərzində formalaşmış yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılması və bu hadisələrə beynəlxalq hüquqi-siyasi qiymətin verilməsi mühüm vəzifələrdəndir. Bu istiqamətdə görülən işlər soyqırımı qurbanlarının xatirəsinin yaşadılması ilə yanaşı, gələcək nəsillərin tarixi şüurunun formalaşdırılmasına da xidmət edir.

XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Qarabağ və Zəngəzur bölgələrində baş verən demoqrafik və siyasi dəyişikliklər Azərbaycan tarixində mürəkkəb və ziddiyyətli proseslər kimi qiymətləndirilir. Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazda möhkəmlənməsi ilə paralel olaraq bölgəyə kütləvi şəkildə erməni əhalisinin köçürülməsi həyata keçirilmiş, bu isə yerli əhalinin etnik tərkibində süni dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1905–1907-ci illər və 1918-ci il hadisələri zamanı azərbaycanlı əhaliyə qarşı zorakılıq aktları, qırğınlar və məcburi köçürmələr baş vermiş, bu proseslər regionda uzunmüddətli etnik qarşıdurmaların formalaşmasına zəmin yaratmışdır. Bu hadisələr yalnız ayrı-ayrı epizodlar deyil, daha geniş geosiyasi maraqlar çərçivəsində həyata keçirilən siyasətin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilir.

XX əsrin əvvəllərindən etibarən regionda baş verən siyasi dəyişikliklər bu prosesləri daha da dərinləşdirmişdir. 1920-ci illərdə Zəngəzurun Ermənistana verilməsi, eləcə də 1948–1953-cü illərdə indiki Ermənistan ərazisindən on minlərlə azərbaycanlının deportasiyası tarixi yaddaşda mühüm iz buraxmış hadisələrdir. Bu dövrdə həyata keçirilən köçürmə siyasəti nəticəsində azərbaycanlılar öz əzəli yurdlarından uzaqlaşdırılmış, regionun etnik xəritəsi yenidən formalaşdırılmışdır. Bütün bu hadisələr Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dərin iz buraxaraq, müasir dövrdə də siyasi və ictimai diskursun əsas mövzularından biri kimi qalmaqda davam edir və regionun tarixi reallıqlarının obyektiv şəkildə araşdırılmasını zəruri edir.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən hadisələr zamanı Quba bölgəsində törədilmiş qırğınlar Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Həmin dövrdə bölgədə fəaliyyət göstərən silahlı dəstələr tərəfindən dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı kütləvi zorakılıq aktları həyata keçirilmiş, çoxsaylı yaşayış məntəqələri dağıdılmış və minlərlə insan amansızcasına qətlə yetirilmişdir. Tarixi mənbələr göstərir ki, bu hadisələr təkcə hərbi qarşıdurma deyil, eyni zamanda etnik zəmində həyata keçirilmiş sistemli zorakılıq siyasətinin tərkib hissəsi olmuşdur. Quba qəzasında baş verən qırğınlar nəticəsində kəndlər viran qoyulmuş, mülki əhali ağır itkilərə məruz qalmış və regionun sosial-demoqrafik vəziyyəti ciddi şəkildə dəyişmişdir.

Bu faciənin miqyası və dəhşətləri sonrakı dövrlərdə aparılan araşdırmalar nəticəsində daha aydın şəkildə üzə çıxmışdır. Xüsusilə Quba şəhərində aşkarlanmış kütləvi məzarlıq həmin hadisələrin real miqyasını sübut edən ən mühüm faktlardan biri hesab olunur. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, burada müxtəlif yaş qruplarına aid insanların qalıqları aşkar edilmiş, bu isə qırğınların mülki əhaliyə qarşı həyata keçirildiyini bir daha təsdiqləmişdir. Quba qırğınları yalnız lokal hadisə kimi deyil, bütövlükdə Azərbaycan xalqına qarşı yönəlmiş genişmiqyaslı zorakılıq siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməli və bu hadisələrin tarixi həqiqətləri gələcək nəsillərə obyektiv şəkildə çatdırılmalıdır.

Tarix boyu baş vermiş kütləvi zorakılıq aktları yalnız siyasi və hərbi məqsədlərlə məhdudlaşmamış, eyni zamanda insanlığa qarşı yönəlmiş ağır cinayətlər kimi özünü göstərmişdir. Azərbaycan xalqına qarşı müxtəlif dövrlərdə törədilmiş qırğınlar da bu baxımdan xüsusi qəddarlığı ilə seçilir. Bu hadisələr zamanı mülki əhaliyə qarşı amansız davranışlar, işgəncələr, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və insanların yalnız etnik mənsubiyyətinə görə hədəfə alınması vəhşiliyin açıq təzahürü kimi qiymətləndirilir. Tarixi faktlar göstərir ki, bu cür zorakılıqlar yalnız fiziki məhv etmə ilə kifayətlənməmiş, eyni zamanda insanların mənəvi dəyərlərinə, mədəni irsinə və yaşam tərzinə qarşı da yönəlmişdir.

Bu vəhşilik aktlarının ən ağır tərəflərindən biri onların sistemli və məqsədyönlü xarakter daşımasıdır. Qadınların, uşaqların və yaşlı insanların belə amansızcasına qətlə yetirilməsi, yaşayış məntəqələrinin yerlə-yeksan edilməsi və insanların doğma torpaqlarından didərgin salınması həmin dövrün faciəvi reallıqlarını əks etdirir. Bu cür hadisələr yalnız bir xalqın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin faciəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Ona görə də bu hadisələrin unudulmaması, onların tarixi yaddaşda qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu, həm də insanlığa qarşı törədilmiş cinayətlərin təkrarlanmaması üçün bir xəbərdarlıq rolunu oynayır.

1918–1920-ci illər Cənubi Qafqaz regionunda dərin siyasi böhran, hakimiyyət boşluğu və silahlı qarşıdurmalarla müşayiət olunan mürəkkəb bir dövr kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə İrəvan quberniyasında yaşayan azərbaycanlı əhali ciddi təzyiqlərə, zorakılıqlara və kütləvi hücumlara məruz qalmışdır. Tarixi mənbələr göstərir ki, həmin illərdə bölgədə baş verən hadisələr nəticəsində çoxsaylı azərbaycanlı yaşayış məntəqələri dağıdılmış, əhali isə qətlə yetirilmiş və ya öz doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur edilmişdir. Bu proseslər regionun etnik tərkibində köklü dəyişikliklərə səbəb olmuş və azərbaycanlıların həmin ərazilərdə tarixi mövcudluğu zəiflədilmişdir.

Qeyd olunan hadisələr yalnız lokal qarşıdurmalar deyil, daha geniş siyasi və etnik məqsədlər çərçivəsində həyata keçirilən zorakılıq siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir. Mülki əhalinin, o cümlədən qadınların, uşaqların və yaşlı insanların hədəfə alınması bu hadisələrin humanitar fəlakət miqyasını daha da artırmışdır. 1918–1920-ci illərdə İrəvan bölgəsində baş verən bu faciələr Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dərin iz buraxmış və sonrakı dövrlərdə regionda baş verən demoqrafik və siyasi proseslərə ciddi təsir göstərmişdir. Bu hadisələrin obyektiv şəkildə araşdırılması və gələcək nəsillərə çatdırılması tarixi ədalətin təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Tarixi hadisələrin obyektiv qiymətləndirilməsi prosesində yalnız zərərçəkmiş tərəfin deyil, eyni zamanda hadisələrdə iştirak etmiş tərəfin nümayəndələrinin fikirləri və etirafları da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. XX əsrin əvvəllərində baş verən qanlı hadisələrlə bağlı bəzi erməni müəlliflərinin, ictimai-siyasi xadimlərinin və tədqiqatçılarının yazılarında azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilmiş zorakılıqların etiraf edildiyi müşahidə olunur. Bu cür mənbələrdə hadisələrin miqyası, mülki əhaliyə qarşı həyata keçirilmiş qırğınlar və dağıntılar haqqında məlumatlar yer alır ki, bu da həmin dövrün reallıqlarının daha obyektiv şəkildə dərk olunmasına imkan yaradır.

Bu etiraflar tarixi həqiqətlərin sübut olunması baxımından mühüm faktoloji baza rolunu oynayır və müxtəlif təhriflərin qarşısının alınmasına xidmət edir. Eyni zamanda, bu cür yanaşmalar hadisələrin yalnız birtərəfli deyil, çoxşaxəli və kompleks şəkildə araşdırılmasının vacibliyini ortaya qoyur. Tarixi faktların müxtəlif mənbələr əsasında təsdiqlənməsi isə beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunan məlumatların etibarlılığını artırır. Bu baxımdan, müxtəlif tərəflərin arxiv materialları, xatirələr və elmi tədqiqatlar əsasında aparılan araşdırmalar tarixi ədalətin bərpasına və gələcək nəsillərin daha obyektiv məlumatlandırılmasına mühüm töhfə verir.

Respublika dövlətinin siyasəti və Prezident İlham Əliyevin bugünkü müvafiq tədbirləri nəticəsində 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü ilə bağlı məsələlər həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə daha geniş və obyektiv şəkildə işıqlandırılır. Dövlət tərəfindən təşkil edilən anım mərasimləri, təhsil proqramları və beynəlxalq forumlarda təqdimatlar tarixi həqiqətlərin qorunmasına və soyqırımı qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsinə xidmət edir. Eyni zamanda, Prezidentin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən diplomatik fəaliyyət və beynəlxalq təşəbbüslər bu faciənin tanınması və ədalətli qiymətləndirilməsi istiqamətində mühüm addımların atılmasını təmin edir, gələcək nəsillərin tarixi şüurunun formalaşmasında və Azərbaycanın haqq səsinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında əhəmiyyətli dərəcədə rol oynayır.

Zülfüqar Hacıyev,

“Aqromexanika” Elmi-Tədqiqat İnstitutunun “İnformasiya təminatı, patent, marketinq və texniki vasitələr” laboratoriyasının aparıcı mütəxəssisi