Xocalı soyqırımı müasir dövrün insanlığa qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərindən biri kimi tarixdə xüsusi yer tutur. XX əsrin yaddaşına qanla yazılmış ən ağır faciələrdən biridir.  Xocalı soyqırımı günahsız insanların yalnız azərbaycanlı olduqlarına görə amansızcasına qətlə yetirilməsi insanlıq adına utancverici bir cinayətdir.

Dinc əhaliyə qarşı törədilmiş bu kütləvi qırğın beynəlxalq humanitar hüququn norma və prinsiplərinin pozulması ilə müşayiət olunmuşdur.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərini işğal edərkən, Xocalının yerli əhalisi olan azərbaycanlılara qarşı baş vermiş soyqırımdır. Bu əməllər mütəşəkkil formada həyata keçirilmişdir.

Ağır texnika və silahlarla şəhərə hücum edilmiş, dinc əhali qaçmağa çalışarkən xüsusi qəddarlıqla öldürülmüşdür. Qadınların, uşaqlar və yaşlı insanların amansızca qətlə yetirilməsi müharibə qanunlarının və humanizm prinsiplərinin kobud şəkildə pozulmasının bariz nümunəsidir. Hücum zamanı şəhər tamamilə dağıdılmışdır.

Mülki əhalinin əksər hissəsi Xocalını tərk etmiş, təxminən 200–300 nəfər öz evlərində və zirzəmilərində gizlənərək Xocalıda qalmışdır. Hücum zamanı şəhərin bombalanması nəticəsində Xocalıda qeyri-müəyyən sayda mülki əhali qətlə yetirilmişdir.

Xocalı soyqırımı nəticəsində 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i yaşlı olmaqla, 613 Xocalı sakini qətlə yetirilib, 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideynlərindən birini itirib. Düşmən gülləsindən 76-sı uşaq olmaqla, 487 nəfər yaralanıb. 1275 nəfər əsir götürülüb. Əsir götürülənlərdən 150 nəfərinin, o cümlədən 68 qadın və 26 uşağın taleyi bu günədək məlum deyil.

Bu faktlar Xocalıda baş verənlərin  təsadüfi deyil,  əvvəlcədən planlaşdırılmış kütləvi qırğın olduğunu sübut edir.

Bu faciə Azərbaycan xalqının yaddaşında silinməz iz buraxmışdır. Hər il fevral ayının 26-da Xocalı qurbanlarının xatirəsi  dərin hüzn və ehtiramla anılır. Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində yeniyetmə və gənclər arasında bu barədə sistemli maarifləndirmə işi aparılır, mövzu dərs vəsaitlərində əksini tapır və müxtəlif anım-tədbirləri təşkil olunur. Bu faciəni xatırlatmaq təkcə keçmişə hörmət deyil, həm də gələcək nəsillərin  belə faciələrlə üzləşməməsi üçün mühüm dərsdir.

Bu hadisə tarixə “Xocalı soyqırımı” kimi düşmüşdür. Orada baş verənlər müharibənin nə qədər dəhşətli olduğunu və insan həyatının necə tapdalandığını açıq şəkildə  göstərmişdir.

Xocalı soyqırımı beynəlxalq  hüququn əsas sənədlərinə, xüsusilə mülki əhalinin müdafiəsini nəzərdə  tutan konvensiyalara ziddir.

Prezident İlham Əliyevin Xocalı soyqırımı ilə bağlı mövqeyi ardıcıl olaraq onun xalqımızın qan yaddaşı, tarixi həqiqət və beynəlxalq ədalət məsələsi kimi təqdim olunmasına əsaslanır. Prezidentin rəsmi çıxışlarında Xocalı faciəsinin xalqın yaddaşından heç vaxt silinməyəcəyi, bu qanlı cinayətin unudulmayacağı və qurbanların xatirəsinin daim uca tutulacağı xüsusi vurğulanır. 26 fevral 2024-cü ildə Xocalı şəhərində Xocalı Soyqırımı Memorialının təməlqoyma mərasimində də bu mövqe açıq şəkildə ifadə olunub. Prezident Xocalıda anım mərasiminin ilk dəfə məhz Xocalının özündə keçirilməsini tarixi məna daşıyan hadisə kimi dəyərləndirib və qurbanların xatirəsinin doğma torpaqda əbədiləşdirilməsinin dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsi olduğunu bildirmişdir. 2025-ci ildə Memorial Kompleksinin yaradılması ilə bağlı sərəncam imzalaması, eləcə də bərpa işləri və köçən sakinlərlə bağlı açıqlamaları Xocalının həm anım məkanı, həm də yenidən dirçələn yurd kimi inkişaf etdiyini göstərir.

Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi məqsədyönlü və ardıcıl siyasət nəticəsində  Xocalı soyqırımı dünyada daha geniş tanınmağa başlamışdır. Bir sıra ölkələrin parlamentlərində və müxtəlif beynəlxalq platformalarda Xocalı faciəsi ilə bağlı sənədlərin qəbul edilməsi, onun insanlığa qarşı ağır cinayət kimi qiymətləndirilməsi tarixi həqiqətlərin beynəlxalq səviyyədə qəbulunun mühüm göstəricisidir. Eyni zamanda, aparılan sistemli siyasi-diplomatik və informasiya işi Xocalı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasına, ədalət çağırışının güclənməsinə və qurbanların xatirəsinin beynəlxalq miqyasda anılmasına ciddi töhfə vermişdir. Hazırda Xocalı soyqırımını dünyada 9 ölkə və ABŞ-ın 21 ştatı tam və ya parlament səviyyəsində qətliam kimi tanıyıb.

Bu gün Xocalıda dövlət xətti üzrə bərpa və quruculuq işləri mərhələli şəkildə davam etdirilir: şəhər və kəndlərdə infrastruktur yenilənir, sosial obyektlərin (məktəb, bağça və s.) bərpası həyata keçirilir, yeni yaşayış məntəqələri formalaşdırılır və Böyük Qayıdış prosesi çərçivəsində sakinlərin geri dönüşü təmin olunur.

Xocalı soyqırımı xalqımızın qan yaddaşında silinməz iz qoymuş ən ağır faciələrdən biri olaraq daim anılır və unudulmur. Bu faciənin həqiqətlərinin gələcək nəsillərə çatdırılması, qurbanların əziz xatirəsinin uca tutulması və beynəlxalq müstəvidə ədalətin bərqərar olunması istiqamətində görülən işlər bundan sonra da ardıcıl şəkildə davam etdiriləcəkdir. Xocalı təkcə bir faciənin deyil, həm də milli yaddaşımızın, dövlət mövqeyimizin və tarixi ədalətə sadiqliyimizin ifadəsidir.

Təranə Zeynalova,

“Aqromexanika” Elmi-Tədqiqat İnstitutunun “Bağçılığın mexanikləşdirilməsi” laboratoriyasının elmi işçisi